„Podobno wszystko we wszechświecie się rozpada. Dzieje się w meblach i nieruchomości, z powodu praw przyrody. Jeśli nie zajmuje się codziennej pracy, by utrzymać dany porządek, wszystko ulega degradacji. Dotyczy to budynków, środków transportu, ogrodów, elektroniki, układów społecznych i gatunków. Dotyczy to też relacji międzyludzkich.”

Geolodzy twierdzą, że Ziemia pamięta wszystko w swoich warstwach, a Theis Ørntoft w powieści „Na tej ziemi” postanowił napisać sagę rodzinną dokładnie w taki sam sposób – jak przekrój tektoniczny, gdzie pod stopami bohaterów bezustannie pracują pradawne płyty, chociaż oni sami wolą patrzeć w ekrany telefonów. To nie jest książka, w którą wchodzi się gładko; to literacki monolit, który od pierwszego zdania stawia czytelnikowi twardy opór i zmusza do natychmiastowego przestawienia aparatu percepcyjnego na zupełnie inne, chłodniejsze rejestry.

Początkowy próg wejścia w tę prozę okazał się zaskakująco szorstki. Gęstwina faktów, wielość postaci, mikrozdarzenia i nagłe cięcia montażowe wymagały ode mnie niemal benedyktyńskiej uważności, bo próba czytania tego tekstu w pośpiechu, w tramwaju czy między codziennymi obowiązkami, kończyła się poczuciem kompletnego zagubienia. Ta proza po prostu nie wybacza roztargnienia; domaga się całkowitego oddania, a w zamian bardzo powoli i z chirurgiczną precyzją odsłania przed nami swoją misterną architekturę.

To, co najbardziej hipnotyzuje w warsztacie duńskiego autora, to specyficzna, laboratoryjna powściągliwość, z jaką preparuje rzeczywistość. Ørntoft operuje zdaniem krótkim, oszczędnym, pozbawionym jakichkolwiek sentymentalnych ozdobników, a jednocześnie potrafi nasycić każde słowo niemal fizycznym, ciężkim konkretem. W jego języku uderza zmysłowość materii: zapach wilgotnej gleby, chłód polerowanego plastiku, ciężar skały i suchy szelest syntetycznych ubrań – świat martwy i żywy są u niego opisane na tych samych prawach.

Wielkie wrażenie zrobiła na mnie struktura całej opowieści, rozpisana na księgi o odmiennym rytmie stylistycznym i różnej temperaturze emocjonalnej. Najmocniej rezonowały we mnie partie środkowe, czyli księga druga i trzecia, gdzie precyzja obserwacji detalu osiąga absolutne mistrzostwo, a zdania wręcz pulsują podskórnym, niewypowiedzianym napięciem. Z kolei fragmenty wybiegające w przyszłość, choć stylistycznie odważne i bezkompromisowe, wydały mi się nieco bardziej surowe, formalnie zdystansowane i nie poruszyły mnie aż tak głęboko.

Autor posiada niezwykłą umiejętność żonglowania skalami, przechodząc z organiczną płynnością od mikroskopijnych drgnień neurotycznej psychiki bohaterów do monumentalnych, powolnych procesów planetarnych. Nie uświadczycie tu melodramatycznych dialogów ani tanich wzruszeń; cała siła tego pisarstwa tkwi w tym, co zostało przemilczane między wersami, w dusznej atmosferze nieuchronności, która wisi nad tą rodziną niczym gęsta chmura smogu.

Przez całe te siedemset stron towarzyszyło mi natrętne, z pozoru zupełnie nielogiczne skojarzenie ze słynnymi „Sto latami samotności” Gabriela Garcíi Márqueza. Choć fabularnie to dwa przeciwległe bieguny, uderzyła mnie tożsamość mechanizmów rządzących całą narracją – to samo przemożne, powolne poczucie rozpadu i nieubłaganego przemijania, które bezlitośnie trawi kolejne pokolenia.

O ile jednak u Márqueza mieliśmy do czynienia z poetycką, bujną entropią całego uniwersum, o tyle Theis Ørntoft ten sam proces rozpadu bada przez nowoczesny mikroskop elektronowy. Rejestruje pęknięcia z chłodnym dystansem kronikarza – najpierw w sprzętach codziennego użytku, potem w kruchej strukturze relacji, by ostatecznie dotrzeć do samego środka człowieka i obnażyć jego bezbronność wobec upływającego czasu.

„Na tej ziemi” okazała się lekturą obezwładniającą, monumentalną i wspaniale bezlitosną, która po zamknięciu okładki nie pozwala o sobie zapomnieć, zostawiając w głowie głębokie powidoki i zmuszając do przewartościowania tego, jak patrzymy na naszą więź z czasem, naturą i drugim człowiekiem.

Grafika wygenerowana przez AI